De energieprijzen: een stand van zaken

energieprijzen
De laatste twee jaar op de internationale energiemarkten kunnen in ieder geval als woelig beschouwd worden. De coronacrisis leidde in 2020 tot wereldwijde lockdowns en een aanzienlijke terugval in de economische activiteit en ook in het mondiale energiegebruik. Dit heeft natuurlijk zijn weerslag gehad op de energieprijzen. Hieronder staan grafieken die de Europese prijzen voor gas en elektriciteit weergeven voor de periode 2019 tot midden 2021. In deze grafieken is duidelijk de impact van de corona crisis zichtbaar, alsook het economische herstel wanneer de vaccinaties hun effect krijgen in het voorjaar van 2021. De mondiale economie begint dan stilaan terug op kracht te komen. De prijs voor steenkool en aardolie alsook de Europese prijs voor CO2 volgen eenzelfde type profiel.
figuur 1 gasprijzen
Figuur 1: Gasprijzen in Central West Europe 01/01/2019-30/06/2021

figuur 2 elektriciteitsprijzen
Figuur
2: Elektriciteitsprijzen in Central West Europe 01/01/2019-30/06/2021

De coronacrisis heeft niet alleen geleid tot een vermindering in economische output gevolgd door een sterke remonte, maar ook tot een heleboel bottlenecks die voor vertraging gezorgd hebben. De meest zichtbare was deze gekoppeld aan de logistieke ketens, waar de remonte gekenmerkt wordt door enorme vertragingen in transport (gebrek aan containers en containerschepen, overvolle havens met sterk oplopende wachttijden…).
 
Evenwel was er tegelijkertijd een perfecte storm aan het broeien op de Europese gasmarkten eind 2021. In de grafiek hieronder is de impact van het economisch herstel zichtbaar in de zomer van 2021. Bij aanvang van de winter is er vervolgens een duidelijke versnelling van de gasprijzen in Europa zichtbaar.

figuur 3 gasprijzen
Figuur 3: Gasprijzen in Central West Europe 01/07/2021-01/01/2022

Dit is het gevolg van een cocktail van elementen  die elk op hun beurt de gasprijs in Europa opdreven:
  • Sommige landen hebben grote opslagmogelijkheden voor aardgas, maar voorzien geen verplichting voor een minimale vulling van de gasreserves in de aanloop naar de winter. Voorbeelden zijn Duitsland en Oostenrijk. Gazprom, het grootste aardgasbedrijf ter wereld, heeft weliswaar een aanzienlijk deel van de capaciteit van de opslagmogelijkheden geboekt, maar niet gebruikt. Naarmate de winter vorderde, was er een almaar grotere angst voor gastekorten indien een koudegolf zou leiden tot piekverbruik van gas.
  • Rusland komt al haar verplichtingen voor levering onder lange-termijn gascontracten na, maar in tegenstelling tot voorgaande jaren wordt er geen bijkomend gas geleverd aan Europa op de korte termijnmarkten. Dit is niet het gevolg van een gastekort, want in 2021 heeft Rusland 515 BCM (miljard kubieke meter) gas geproduceerd, het hoogste volume in 13 jaar. Ter vergelijking verbruikte Europa 406 BCM in 2019 (pre-covid). Rusland levert ongeveer 40% van het gasverbruik in Europa.
  • Zoals eerder vermeld trekt de wereldeconomie fors aan, inclusief een enorme bijkomende vraag naar gas in Azië (onder meer om het verbranden van steenkool en luchtvervuiling te beperken) die door hogere prijzen gastankers met vloeibaar aardgas (LNG) massaal naar zich toetrekken.
  • Er was een substantieel lagere windproductie in 2021 in vergelijking met voorgaande jaren (-15%).
  • Er was een uitgesteld onderhoud na het covidjaar 2020 alsook een paar onbeschikbaarheden.
 
Ter vergelijking bleven de Amerikaanse gasprijzen (omgerekend in euro) in dezelfde periode tussen de 10 en 17 €/MWh, oftewel een fractie van de Europese gasprijzen.  Soortgelijke evoluties kan men observeren in onder andere Rusland en het Midden Oosten. Enkel Azië ziet ook fors stijgende gasprijzen (door de koppeling tussen beide markten door LNG).
 
De Europese gasprijs is ook bepalend voor de Europese elektriciteitsmarkten. De prijsvorming op de Europese elektriciteitsmarkt in de spotmarkt (day-aheadmarkt, de markt voor levering van elektriciteit de dag erna) gebeurt op basis van de zogeheten marginal clearing. Dit betekent dat de prijs bepaald wordt door de laatste eenheid die ervoor zorgt dat vraag en aanbod aan elkaar gelijk zijn. In de winter zijn dit vaak gascentrales omdat de vraag naar stroom groot is. De combinatie van hoge gasprijzen en hoge CO2-prijzen (centrales op fossiele brandstoffen moeten CO2-rechten kopen voor hun uitstoot) zorgt er meteen voor dat ook de elektriciteitsprijzen in Europa door het dak gingen.

figuur 4 marktwerking
Figuur 4: Een synthetische weergave van de marktwerking met de merit order van productietechnologieën

Begin 2022 begonnen de gasprijzen (en zoals hierboven beschreven, de elektriciteitsprijzen) toch langzaam te dalen door een  combinatie van vier elementen:
  • LNG-tankers hebben koers naar Europa gezet om te profiteren van de hoge prijzen, waardoor het risico op bevoorradingszekerheden begon af te nemen.
  • De temperaturen stegen in vele plaatsen hoger dan de norm voor die periode.
  • Er was een hogere windproductie dan in 2021, waardoor de elektriciteitsprijzen in sommige uren naar nul terugvielen of zelfs negatief werden.
  • Er namen onderhandelingen plaats tussen Europa en de Verenigde Staten over mogelijke alternatieven voor Russisch gas en het gebruik daarvan als een geopolitiek wapen door de Russische overheid.
 
Een duidelijke kentering was ingezet, hoewel de prijzen nog steeds rond een veel hoger plateau bleven hangen dan in voorgaande jaren.
 
Toen begon op 20 februari echter de grootschalige Russische aanval op Oekraïne, met daaraan gekoppeld een nooit gezien en onverwacht pakket van sancties uit de ontwikkelde wereld. Als gevolg daarvan schieten de energieprijzen naar ongekende niveaus waarbij records blijven sneuvelen op zowel de gas- als elektriciteitsmarkten.

figuur 5 gasprijzen
Figuur 5: Gasprijzen in Central West Europe 01/01/2021-30/03/2022

De aanhoudende onzekerheid over het verloop van de oorlog en de impact van de sancties op de politieke en economische situatie alsook het risico voor de bevoorradingszekerheid, voor afgelopen winter en komende winters, zorgen dat de prijzen minstens vijf maal hoger blijven dan in de periode voor de zomer van 2021, zelfs indien men de hoogste pieken buiten beschouwing laat.
 
De forward elektriciteitsprijzen voor levering volgend jaar, waar de impact van de hoge gasprijzen, steenkoolprijzen en CO2-prijzen impliciet in vervat zitten, laten duidelijk zien dat de markten heel sterke bokkensprongen blijven maken en ook niet weten in welke richting het zal gaan. In de onderstaande grafiek kan je zien dat de prijzen voor levering in 2022 piekten net voor de kerstperiode. Vanaf 1 januari 2022 geeft de grafiek de prijzen voor levering in 2023 weer en laat duidelijk zien dat er na de terugval toch nog veel onzekerheid blijft waardoor de prijzen bij de minste schok of onzekerheid meteen weer opveren. Ook de forwards voor 2024 en 2025 vertonen dergelijk patroon, hoewel men wel kan observeren dat de absolute prijsniveaus over de jaren heen wat terugvallen, maar nog steeds hoger blijven dan we voor deze crisis gewoon waren.

figuur 6 elektriciteitsprijzen
Figuur 6: Year Ahead Elektriciteitsprijzen in Central West Europe 01/01/2021-30/03/2022
 
De impact op korte, middellange en lange termijn is op dit moment moeilijk in te schatten. Terwijl de tweedelijns-effecten op kosten, inflatie en lonen stilaan beginnen door te sijpelen, is de impact op verbruikers en energieleveranciers alvast van een ongeziene grootte.